Choroba stłuszczeniowa wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), takimi jak otyłość, cukrzyca i hiperlipidemia, jest najczęściej występującą chorobą wątroby dotyczącą ok. 25% populacji. U większości osób MASLD jest względnie łagodną chorobą, lecz u niektórych może w podstępny sposób postępować do zaawansowanego włóknienia, niewydolności wątroby lub raka wątrobowokomórkowego. Obecnie pojawiają się terapie innowacyjne o potwierdzonej skuteczności przeznaczone dla pacjentów z zaawansowanymi postaciami MASLD, jednak ich dostępność jest znacznie ograniczona względami ekonomicznymi i administracyjnymi. Modyfikacje stylu życia, w których dieta odgrywa kluczową rolę, są nadal podstawą leczenia wczesnych postaci MASLD. W ekstraktach roślinnych znajdują się naturalne produkty, które w medycynie od wielu lat są wykorzystywane jako preparaty hepatoprotekcyjne spowalniające postęp przewlekłych chorób wątroby, w tym MASLD. Na obecnym etapie wiedzy naturalne produkty posiadające dobrze udokumentowane efekty biologiczne mogą być traktowane jako dodatek do strategii leczenia dietetycznego u chorych z MASLD. Dokonano przeglądu postępów w dziedzinie badań podstawowych, klinicznych i translacyjnych na temat znaczenia sylimaryny, niezbędnych fosfolipidów, zielonej herbaty i kawy w leczeniu MASLD.
Dział: Wiedza praktyczna
Wśród powszechnie stosowanych leków w terapii choroby refluksowej przełyku (ChRP) złotym standardem są leki przeciwwydzielnicze, a wśród nich inhibitory pompy protonowej (IPP). Istotnym problemem spotykanym w codziennej praktyce lekarskiej jest brak poprawy lub nawrót dolegliwości po zakończonym sukcesem leczeniu zaostrzenia choroby refluksowej przełyku. Uzupełniającą terapię ChRP stanowią leki uwzględniające patomechanizm choroby – prokinetyki oraz szeroki asortyment produktów leczniczych wspomagających leczenie przeciwwydzielnicze. Są to preparaty gojące zmiany w błonie śluzowej, osłaniające ją oraz neutralizujące kwasową warstwę na powierzchni treści pokarmowej. Czteroskładnikowy preparat, w skład którego wchodzą węglan wapnia i wodorowęglan potasu, alginian magnezu oraz ekstrakt Mucosave® z liści opuncji figowej i liści oliwki europejskiej, znalazł zastosowanie u pacjentów z ChRP zarówno w roli terapii dodanej, jak i w monoterapii.
Ból brzucha należy do najczęstszych przyczyn konsultacji gastroenterologicznych, internistycznych i wizyt na oddziałach ratunkowych. Obraz kliniczny może sugerować zarówno zaburzenia czynnościowe, jak i choroby organiczne przewodu pokarmowego wymagające pilnej interwencji diagnostycznej i terapeutycznej. W ostatnich latach postęp w zakresie neurogastroenterologii, badań nad osią mózgowo-jelitową oraz mikrobiotą jelitową przyczynił się do lepszego zrozumienia mechanizmów odpowiedzialnych za powstawanie bólu trzewnego. Jednocześnie coraz większe zainteresowanie budzą substancje o działaniu adsorpcyjnym i osłaniającym błonę śluzową przewodu pokarmowego, w tym koloidalny kwas krzemowy. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie aktualnych rekomendacji dotyczących diagnostyki różnicowej bólu brzucha u dorosłych oraz ocena potencjalnego miejsca koloidalnego kwasu krzemowego w postępowaniu wspomagającym.
Stłuszczeniowa choroba wątroby związana jest z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) oraz cukrzycą typu 2 (T2D), które należą do najczęściej współistniejących zaburzeń metabolicznych i tworzą klinicznie istotną, dwukierunkową zależność. Dane epidemiologiczne wskazują, że MASLD występuje u ok. 65% chorych na cukrzycę typu 2. Współistnienie MASLD w tej grupie chorych wiąże się ze zwiększonym ryzykiem progresji choroby wątroby, w szczególności rozwoju stłuszczeniowego zapalenia wątroby (MASH) oraz włóknienia, a także z większym ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych. Aktualne wytyczne podkreślają konieczność aktywnego wykrywania MASLD u chorych na T2D z zastosowaniem podejścia etapowego, opartego na nieinwazyjnych wskaźnikach ryzyka włóknienia i ich dalszej weryfikacji metodami obrazowymi. Kwas ursodeoksycholowy (UDCA), hydrofilowy kwas żółciowy o udokumentowanym działaniu cytoprotekcyjnym i antyoksydacyjnym, charakteryzuje się dobrze poznanym profilem bezpieczeństwa. Jego zastosowanie u chorych na MASLD i T2D pozostaje jednak przedmiotem dyskusji. Celem niniejszej pracy jest omówienie wspólnych mechanizmów patofizjologicznych MASLD i T2D, ze szczególnym uwzględnieniem roli kwasów żółciowych oraz analiza dostępnych danych dotyczących UDCA jako potencjalnej terapii wspomagającej.
Hemoroidy (guzki krwawnicze) to prawidłowe struktury anatomiczne kanału odbytu, podtrzymywane przez włókna kolagenowe, elastynę i tkankę mięśniową. Uczestniczą one w kontroli wypróżnień, zapewnieniu pełnej szczelności odbytu, rozróżnianiu konsystencji stolca i współtworzą spoczynkowe napięcie kanału odbytu. I jest to kwestia fizjologiczna. Natomiast, gdy dochodzi do patologicznych zmian w strukturze i funkcji hemoroidów, takich jak: postępująca niewydolność naczyń, zaburzenia odpływu żylnego, przemieszczenia poduszek odbytniczych ku dołowi czy degeneracja tkanki podporowej, to rozwija się choroba hemoroidalna. I tym samym pojawiają się stan zapalny oraz objawy, które często obniżają jakość i komfort życia pacjenta. Tacy pacjenci w pierwszych etapach choroby próbują leczyć się na własną rękę za pomocą dostępnych leków OTC. Często pierwsze swoje kroki kierują do apteki do farmaceuty lub do lekarza POZ. Rola tych specjalistów w opiece nad pacjentem z chorobą hemoroidalną jest kluczowa.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) stanowią jedną z najczęściej stosowanych grup leków w terapii bólu ostrego, szczególnie bólu pourazowego oraz pooperacyjnego. Wytyczne ekspertów dotyczące leczenia bólu wskazują NLPZ jako ważny element analgezji multimodalnej, zwłaszcza w sytuacjach, w których istotną rolę odgrywa komponent zapalny. Jednakże stosowanie leków z tej grupy wiąże się z częstym występowaniem działań niepożądanych dotyczących zarówno górnego, jak i dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Grupę ryzyka stanowią pacjenci z obciążonym wywiadem gastroenterologicznym, w tym z chorobą wrzodową, nieswoistymi zapaleniami jelit, przebytymi krwawieniami z przewodu pokarmowego, a także z marskością wątroby. Celem artykułu jest przedstawienie aktualnej wiedzy na temat korzyści klinicznych wynikających ze stosowania NLPZ w bólu ostrym oraz analiza możliwości wystąpienia powikłań ich stosowania u pacjentów gastroenterologicznych. W poniższym tekście omówiono strategie stratyfikacji ryzyka oraz możliwości doboru bezpieczniejszej terapii przeciwbólowej, uwzględniając znaczenie gastroprotekcji.
Błonnik pokarmowy to grupa składników pochodzenia roślinnego, które odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia przewodu pokarmowego i całego organizmu. Szczególnie ważną rolę pełni błonnik typu MAC, stanowiący pożywkę dla bakterii jelitowych i wpływający na skład mikrobioty. Niedostateczne spożycie błonnika, charakterystyczne dla diety zachodniej, może prowadzić do zmniejszenia różnorodności mikrobioty jelitowej oraz zwiększać ryzyko wielu chorób, w tym otyłości, zespołu jelita nadwrażliwego i raka jelita grubego. Istotną grupą prebiotyków są galaktooligosacharydy (GOS), które szczególnie stymulują rozwój bakterii z rodzaju Bifidobacterium oraz wspierają funkcjonowanie bariery jelitowej. GOS mogą także korzystnie wpływać na odporność organizmu, zmniejszać ryzyko infekcji oraz łagodzić objawy zespołu jelita nadwrażliwego. Dodatkowo błonnik pomaga regulować apetyt, poprawia konsystencję stolca, wspiera metabolizm kwasów żółciowych i może ograniczać ryzyko zaburzeń metabolicznych. Ze względu na zbyt niską obecność błonnika w diecie, jego suplementacja, szczególnie w postaci GOS, może stanowić wartościowe uzupełnienie codziennego żywienia.
Ostra biegunka infekcyjna wciąż pozostaje poważną jednostką chorobową. Najczęstszymi przyczynami biegunki są rotawirusy i norowirusy, rzadziej bakterie. Szczegółowa diagnostyka mikrobiologiczna u większości pacjentów bez niedoboru odporności nie jest konieczna, gdyż jej poznanie nie zmienia podstawowych zasad leczenia obejmującego nawodnienie, które stanowi podstawę leczenie i powinno być prowadzone drogą doustną, żywienie oraz ewentualne leczenie farmakologiczne. Najlepszym sposobem leczenia wydaje się połączenie probiotykoterapii z podażą doustnych płynów nawadniających. Przeprowadzone metaanalizy (szczególnie te oparte o analizę pacjentów pediatrycznych) wskazują, że podaż probiotyku równolegle ze standardowym postępowaniem (nawadnianiem doustnym) dzieciom chorym na ostrą biegunkę o umiarkowanym nasileniu skrócił czas trwania choroby średnio o 1 dobę w porównaniu z samym nawadnianiem doustnym. Dodatkowo odnotowano również, że podaż S. boulardii zapobiega występowaniu biegunki podróżnych, zmniejsza liczbę stolców biegunkowych oraz ryzyko wystąpienia biegunki trwającej dłużej niż 7 dni, a w przypadku wystąpienia ostrej biegunki rotawirusowej u najmłodszych dzieci (do 5 roku życia) skraca także czas hospitalizacji. Dlatego też towarzystwa naukowe zalecają stosowanie probiotyków jako uzupełnienie terapii w przebiegu biegunki infekcyjnej. Jednocześnie podkreśla się, że dowiedzioną skuteczność posiadają tylko dwa szczepy S. boulardii oraz L. rhamnosus GG.
Przewlekła dyspepsja jest jednym z najczęściej rozpoznawanych zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego charakteryzującym się uporczywymi lub nawracającymi dolegliwościami w nadbrzuszu, takimi jak uczucie pełności, wczesnej sytości, ból lub dyskomfort w nadbrzuszu oraz pieczenie w nadbrzuszu. Dane epidemiologiczne wskazują, że przewlekła dyspepsja dotyka nawet 20–30% populacji dorosłych, z czego znaczna część przypadków towarzyszy chorobie refluksowej przełyku (GERD). U pacjentów z przewlekłą dyspepsją często obserwuje się współistnienie zaburzeń motoryki żołądka, które są wspólnym czynnikiem etiologicznym choroby refluksowej przełyku i dyspepsji czynnościowej. Objawy mogą utrzymywać się mimo stosowania leków hamujących wydzielanie kwasu, co wskazuje na potrzebę terapii przyczynowej ukierunkowanej na motorykę przewodu pokarmowego. Leczenie farmakologiczne najczęściej ukierunkowane jest na działanie antysekrecyjne za pomocą inhibitorów pompy protonowej (PPI). Wprowadzane są także nowe inhibitory kompetycyjne pompy potasowej (PCAB), takie jak wonoprazan czy tegoprazan, które wykazują wyższą skuteczność w kontroli wydzielania kwasu. Jednakże u pacjentów z przewlekłą dyspepsją i opóźnionym opróżnianiem żołądka leczenie hamujące wydzielanie kwasu może być niewystarczające. Skuteczność inhibitorów pompy protonowej (PPI) w leczeniu dyspepsji czynnościowej jest umiarkowana – poprawę kliniczną uzyskuje ok. 30–45% pacjentów, natomiast 55–70% chorych nie osiąga istotnej odpowiedzi na leczenie. Efekt terapeutyczny jest wyraźniejszy w podtypie zespołu bólu w nadbrzuszu (EPS) niż w podtypie zespołu poposiłkowego (PDS). Ciężkość GERD zależy od dysfunkcji LES, a także od rodzaju refluksatu cofanego z żołądka. Refluksat nie zawsze jest kwaśny, może być słabo kwaśny, mieszany lub zasadowy i wówczas skuteczność PPI jest niska. W tym wskazaniu istotną rolę odgrywa itopryd – prokinetyk działający poprzez blokadę obwodowych receptorów dopaminowych D₂ oraz hamowanie acetylocholinoesterazy. W randomizowanych badaniach klinicznych u pacjentów z dyspepsją czynnościową odsetek istotnej poprawy objawów po 4–8 tygodniach leczenia wynosił 57–64% w grupie itoprydu w porównaniu z 41–45% w grupie placebo (bezwzględna różnica 15–20%). W populacji chorych z GERD dodanie itoprydu do terapii PPI zwiększało odsetek odpowiedzi klinicznej do ok. 70–75% vs. 55–60% przy monoterapii PPI (różnica ok. 15–20%). U pacjentów z nakładaniem się objawów dyspepsji i GERD terapia skojarzona (PPI + itopryd) prowadziła do większej redukcji objawów poposiłkowych i zalegania treści żołądkowej niż samo leczenie hamujące wydzielanie kwasu. Ustąpienie objawów było istotnie większe w grupie otrzymującej pantoprazol z itoprydem – 74,5% – niż w grupie leczonej samym pantoprazolem – 62,5% po 4 tygodniach terapii.
Mikroskopowe zapalenie jelita grubego (ang. microscopic colitis – MC) jest chorobą zapalną jelita i częstą przyczyną przewlekłej wodnistej biegunki, zwłaszcza u starszych pacjentów. W badaniu endoskopowym obraz makroskopowy MC jest prawidłowy, a rozpoznanie wymaga oceny histopatologicznej. Choroba obejmuje trzy różne podtypy: limfocytowe zapalenie jelita grubego (ang. lymphocytic colitis – LC), kolagenowe zapalenie jelita grubego (ang. collagenous colitis – CC) oraz niepełne MC, różniące się cechami histopatologicznymi. Niektórzy chorzy osiągają spontaniczną remisję, podczas gdy inni mogą wymagać długotrwałej terapii podtrzymującej.
Polisacharydy z grzybów Lentinula edodes (shiitake) mogą stymulować produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, aktywność makrofagów i limfocytów oraz modulować odpowiedź zapalną, natomiast bioaktywne związki z Hericium erinaceus (soplówka jeżowata) mają potencjał, aby wspierać neuroplastyczność, funkcje poznawcze, regulację nastroju oraz równowagę mikrobioty jelitowej. Łączenie tych właściwości grzybowych z działaniem probiotycznym (np. L. plantarum PL3) w formułach mykobiotyków może sprzyjać modulowaniu mikrobioty, modulowaniu odpowiedzi immunologicznej i wspieraniu funkcjonowania osi jelito–mózg, choć potrzebne są dalsze badania w celu ustalenia optymalnych dawek i ich potencjalnego znaczenia klinicznego.
Choroby wątroby stanowią istotny problem zdrowia publicznego, a ich częstość występowania systematycznie rośnie, szczególnie w związku z narastającą epidemią otyłości, zespołu metabolicznego oraz utrzymującym się wysokim spożyciem alkoholu. Do najczęstszych schorzeń należą: metaboliczna stłuszczeniowa choroba wątroby (MASLD), alkoholowa choroba wątroby (ALD), polekowe uszkodzenie wątroby (DILI) oraz przewlekłe wirusowe zapalenia wątroby. W praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej kluczowe znaczenie ma wczesna identyfikacja pacjentów z grup ryzyka oraz wdrożenie leczenia przyczynowego i terapii wspomagającej. Sylimaryna charakteryzuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa i jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane występują rzadko i mają zwykle łagodny charakter. Z tego względu może stanowić element terapii wspomagającej w leczeniu przewlekłych chorób wątroby w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, szczególnie w połączeniu z leczeniem przyczynowym i modyfikacją stylu życia.