Hemoroidy (guzki krwawnicze) to prawidłowe struktury anatomiczne kanału odbytu, podtrzymywane przez włókna kolagenowe, elastynę i tkankę mięśniową. Uczestniczą one w kontroli wypróżnień, zapewnieniu pełnej szczelności odbytu, rozróżnianiu konsystencji stolca i współtworzą spoczynkowe napięcie kanału odbytu. I jest to kwestia fizjologiczna. Natomiast, gdy dochodzi do patologicznych zmian w strukturze i funkcji hemoroidów, takich jak: postępująca niewydolność naczyń, zaburzenia odpływu żylnego, przemieszczenia poduszek odbytniczych ku dołowi czy degeneracja tkanki podporowej, to rozwija się choroba hemoroidalna. I tym samym pojawiają się stan zapalny oraz objawy, które często obniżają jakość i komfort życia pacjenta. Tacy pacjenci w pierwszych etapach choroby próbują leczyć się na własną rękę za pomocą dostępnych leków OTC. Często pierwsze swoje kroki kierują do apteki do farmaceuty lub do lekarza POZ. Rola tych specjalistów w opiece nad pacjentem z chorobą hemoroidalną jest kluczowa.
Dział: Wiedza praktyczna
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) stanowią jedną z najczęściej stosowanych grup leków w terapii bólu ostrego, szczególnie bólu pourazowego oraz pooperacyjnego. Wytyczne ekspertów dotyczące leczenia bólu wskazują NLPZ jako ważny element analgezji multimodalnej, zwłaszcza w sytuacjach, w których istotną rolę odgrywa komponent zapalny. Jednakże stosowanie leków z tej grupy wiąże się z częstym występowaniem działań niepożądanych dotyczących zarówno górnego, jak i dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Grupę ryzyka stanowią pacjenci z obciążonym wywiadem gastroenterologicznym, w tym z chorobą wrzodową, nieswoistymi zapaleniami jelit, przebytymi krwawieniami z przewodu pokarmowego, a także z marskością wątroby. Celem artykułu jest przedstawienie aktualnej wiedzy na temat korzyści klinicznych wynikających ze stosowania NLPZ w bólu ostrym oraz analiza możliwości wystąpienia powikłań ich stosowania u pacjentów gastroenterologicznych. W poniższym tekście omówiono strategie stratyfikacji ryzyka oraz możliwości doboru bezpieczniejszej terapii przeciwbólowej, uwzględniając znaczenie gastroprotekcji.
Błonnik pokarmowy to grupa składników pochodzenia roślinnego, które odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia przewodu pokarmowego i całego organizmu. Szczególnie ważną rolę pełni błonnik typu MAC, stanowiący pożywkę dla bakterii jelitowych i wpływający na skład mikrobioty. Niedostateczne spożycie błonnika, charakterystyczne dla diety zachodniej, może prowadzić do zmniejszenia różnorodności mikrobioty jelitowej oraz zwiększać ryzyko wielu chorób, w tym otyłości, zespołu jelita nadwrażliwego i raka jelita grubego. Istotną grupą prebiotyków są galaktooligosacharydy (GOS), które szczególnie stymulują rozwój bakterii z rodzaju Bifidobacterium oraz wspierają funkcjonowanie bariery jelitowej. GOS mogą także korzystnie wpływać na odporność organizmu, zmniejszać ryzyko infekcji oraz łagodzić objawy zespołu jelita nadwrażliwego. Dodatkowo błonnik pomaga regulować apetyt, poprawia konsystencję stolca, wspiera metabolizm kwasów żółciowych i może ograniczać ryzyko zaburzeń metabolicznych. Ze względu na zbyt niską obecność błonnika w diecie, jego suplementacja, szczególnie w postaci GOS, może stanowić wartościowe uzupełnienie codziennego żywienia.
Ostra biegunka infekcyjna wciąż pozostaje poważną jednostką chorobową. Najczęstszymi przyczynami biegunki są rotawirusy i norowirusy, rzadziej bakterie. Szczegółowa diagnostyka mikrobiologiczna u większości pacjentów bez niedoboru odporności nie jest konieczna, gdyż jej poznanie nie zmienia podstawowych zasad leczenia obejmującego nawodnienie, które stanowi podstawę leczenie i powinno być prowadzone drogą doustną, żywienie oraz ewentualne leczenie farmakologiczne. Najlepszym sposobem leczenia wydaje się połączenie probiotykoterapii z podażą doustnych płynów nawadniających. Przeprowadzone metaanalizy (szczególnie te oparte o analizę pacjentów pediatrycznych) wskazują, że podaż probiotyku równolegle ze standardowym postępowaniem (nawadnianiem doustnym) dzieciom chorym na ostrą biegunkę o umiarkowanym nasileniu skrócił czas trwania choroby średnio o 1 dobę w porównaniu z samym nawadnianiem doustnym. Dodatkowo odnotowano również, że podaż S. boulardii zapobiega występowaniu biegunki podróżnych, zmniejsza liczbę stolców biegunkowych oraz ryzyko wystąpienia biegunki trwającej dłużej niż 7 dni, a w przypadku wystąpienia ostrej biegunki rotawirusowej u najmłodszych dzieci (do 5 roku życia) skraca także czas hospitalizacji. Dlatego też towarzystwa naukowe zalecają stosowanie probiotyków jako uzupełnienie terapii w przebiegu biegunki infekcyjnej. Jednocześnie podkreśla się, że dowiedzioną skuteczność posiadają tylko dwa szczepy S. boulardii oraz L. rhamnosus GG.
Przewlekła dyspepsja jest jednym z najczęściej rozpoznawanych zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego charakteryzującym się uporczywymi lub nawracającymi dolegliwościami w nadbrzuszu, takimi jak uczucie pełności, wczesnej sytości, ból lub dyskomfort w nadbrzuszu oraz pieczenie w nadbrzuszu. Dane epidemiologiczne wskazują, że przewlekła dyspepsja dotyka nawet 20–30% populacji dorosłych, z czego znaczna część przypadków towarzyszy chorobie refluksowej przełyku (GERD). U pacjentów z przewlekłą dyspepsją często obserwuje się współistnienie zaburzeń motoryki żołądka, które są wspólnym czynnikiem etiologicznym choroby refluksowej przełyku i dyspepsji czynnościowej. Objawy mogą utrzymywać się mimo stosowania leków hamujących wydzielanie kwasu, co wskazuje na potrzebę terapii przyczynowej ukierunkowanej na motorykę przewodu pokarmowego. Leczenie farmakologiczne najczęściej ukierunkowane jest na działanie antysekrecyjne za pomocą inhibitorów pompy protonowej (PPI). Wprowadzane są także nowe inhibitory kompetycyjne pompy potasowej (PCAB), takie jak wonoprazan czy tegoprazan, które wykazują wyższą skuteczność w kontroli wydzielania kwasu. Jednakże u pacjentów z przewlekłą dyspepsją i opóźnionym opróżnianiem żołądka leczenie hamujące wydzielanie kwasu może być niewystarczające. Skuteczność inhibitorów pompy protonowej (PPI) w leczeniu dyspepsji czynnościowej jest umiarkowana – poprawę kliniczną uzyskuje ok. 30–45% pacjentów, natomiast 55–70% chorych nie osiąga istotnej odpowiedzi na leczenie. Efekt terapeutyczny jest wyraźniejszy w podtypie zespołu bólu w nadbrzuszu (EPS) niż w podtypie zespołu poposiłkowego (PDS). Ciężkość GERD zależy od dysfunkcji LES, a także od rodzaju refluksatu cofanego z żołądka. Refluksat nie zawsze jest kwaśny, może być słabo kwaśny, mieszany lub zasadowy i wówczas skuteczność PPI jest niska. W tym wskazaniu istotną rolę odgrywa itopryd – prokinetyk działający poprzez blokadę obwodowych receptorów dopaminowych D₂ oraz hamowanie acetylocholinoesterazy. W randomizowanych badaniach klinicznych u pacjentów z dyspepsją czynnościową odsetek istotnej poprawy objawów po 4–8 tygodniach leczenia wynosił 57–64% w grupie itoprydu w porównaniu z 41–45% w grupie placebo (bezwzględna różnica 15–20%). W populacji chorych z GERD dodanie itoprydu do terapii PPI zwiększało odsetek odpowiedzi klinicznej do ok. 70–75% vs. 55–60% przy monoterapii PPI (różnica ok. 15–20%). U pacjentów z nakładaniem się objawów dyspepsji i GERD terapia skojarzona (PPI + itopryd) prowadziła do większej redukcji objawów poposiłkowych i zalegania treści żołądkowej niż samo leczenie hamujące wydzielanie kwasu. Ustąpienie objawów było istotnie większe w grupie otrzymującej pantoprazol z itoprydem – 74,5% – niż w grupie leczonej samym pantoprazolem – 62,5% po 4 tygodniach terapii.
Mikroskopowe zapalenie jelita grubego (ang. microscopic colitis – MC) jest chorobą zapalną jelita i częstą przyczyną przewlekłej wodnistej biegunki, zwłaszcza u starszych pacjentów. W badaniu endoskopowym obraz makroskopowy MC jest prawidłowy, a rozpoznanie wymaga oceny histopatologicznej. Choroba obejmuje trzy różne podtypy: limfocytowe zapalenie jelita grubego (ang. lymphocytic colitis – LC), kolagenowe zapalenie jelita grubego (ang. collagenous colitis – CC) oraz niepełne MC, różniące się cechami histopatologicznymi. Niektórzy chorzy osiągają spontaniczną remisję, podczas gdy inni mogą wymagać długotrwałej terapii podtrzymującej.
Polisacharydy z grzybów Lentinula edodes (shiitake) mogą stymulować produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, aktywność makrofagów i limfocytów oraz modulować odpowiedź zapalną, natomiast bioaktywne związki z Hericium erinaceus (soplówka jeżowata) mają potencjał, aby wspierać neuroplastyczność, funkcje poznawcze, regulację nastroju oraz równowagę mikrobioty jelitowej. Łączenie tych właściwości grzybowych z działaniem probiotycznym (np. L. plantarum PL3) w formułach mykobiotyków może sprzyjać modulowaniu mikrobioty, modulowaniu odpowiedzi immunologicznej i wspieraniu funkcjonowania osi jelito–mózg, choć potrzebne są dalsze badania w celu ustalenia optymalnych dawek i ich potencjalnego znaczenia klinicznego.
Choroby wątroby stanowią istotny problem zdrowia publicznego, a ich częstość występowania systematycznie rośnie, szczególnie w związku z narastającą epidemią otyłości, zespołu metabolicznego oraz utrzymującym się wysokim spożyciem alkoholu. Do najczęstszych schorzeń należą: metaboliczna stłuszczeniowa choroba wątroby (MASLD), alkoholowa choroba wątroby (ALD), polekowe uszkodzenie wątroby (DILI) oraz przewlekłe wirusowe zapalenia wątroby. W praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej kluczowe znaczenie ma wczesna identyfikacja pacjentów z grup ryzyka oraz wdrożenie leczenia przyczynowego i terapii wspomagającej. Sylimaryna charakteryzuje się korzystnym profilem bezpieczeństwa i jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane występują rzadko i mają zwykle łagodny charakter. Z tego względu może stanowić element terapii wspomagającej w leczeniu przewlekłych chorób wątroby w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, szczególnie w połączeniu z leczeniem przyczynowym i modyfikacją stylu życia.
Filgotynib jest selektywnym inhibitorem kinazy janusowej 1 (JAK1) stosowanym w leczeniu aktywnego umiarkowanego do ciężkiego wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG). Ze względu na doustną podaż raz dziennie, szybki efekt kliniczny, niski potencjał interakcji lekowych oraz brak immunogenności filgotynib stanowi wartościową opcję terapeutyczną u odpowiednio dobranych chorych. Największą korzyść kliniczną obserwuje się przy jego wcześniejszym zastosowaniu w sekwencji leczenia, choć skuteczność leku utrzymuje się również u pacjentów uprzednio eksponowanych na leczenie biologiczne lub inne inhibitory JAK. W artykule omówiono miejsce filgotynibu w terapii WZJG, zasady dawkowania, przygotowania do leczenia i monitorowania terapii oraz najważniejsze aspekty bezpieczeństwa, w tym ryzyko sercowo-naczyniowe, nowotworowe oraz zagadnienia związane z ciążą i karmieniem piersią. Dostępne dane wskazują, że filgotynib cechuje się korzystnym i przewidywalnym profilem bezpieczeństwa, jednak jego stosowanie wymaga starannej kwalifikacji chorego oraz indywidualnej oceny korzyści i ryzyka. W praktyce klinicznej filgotynib należy postrzegać jako skuteczną i wygodną opcję leczenia dla wybranych pacjentów z WZJG.
Cholestaza stanowi zespół objawów wynikających z zaburzeń produkcji lub przepływu żółci z wątroby do dwunastnicy. Stan ten wiąże się często z występowaniem symptomów znacząco wpływających na jakość życia chorego, jak uporczywy niepoddający się leczeniu świąd, żółtaczka czy przewlekłe zmęczenie. W przypadku jej wystąpienia, zwłaszcza u dzieci, szczególnie istotne jest szybkie postawienie trafnej diagnozy. Nieleczona prowadzi do marskości wątroby i konieczności transplantacji tego narządu. W diagnostyce cholestazy coraz większe znaczenie mają badania genetyczne. Liczba tak uwarunkowanych przewlekłych chorób wątroby stale się zwiększa. W diagnostyce różnicowej warto wziąć pod uwagę postępującą rodzinną cholestazę wewnątrzwątrobową oraz zespół Alagille’a. Aktualnie chorzy mogą skorzystać z nowoczesnej farmakoterapii refundowanej w naszym kraju w ramach programów lekowych NFZ. W obu przypadkach są to preparaty należące do grupy odwracalnych, selektywnych inhibitorów transporterów kwasów żółciowych w jelicie krętym. Leczenie w programach lekowych jest bezterminowe, co w przypadku konieczności jego kontynuowania często generuje trudności związane z procesem przejścia pacjentów z pionu pediatrycznego do pionu dla dorosłych. Aktualnie w Polsce brak jest ustalonych procedur tego procesu.
Zespół jelita drażliwego (IBS) jest częstym zaburzeniem osi jelitowo-mózgowej, istotnie obniżającym jakość życia i generującym znaczne koszty opieki zdrowotnej. Coraz więcej danych wskazuje, że u części chorych kluczową rolę w nasilaniu objawów odgrywa dysbioza jelitowa. Artykuł omawia mechanizmy łączące zaburzenia mikrobioty z objawami IBS ze szczególnym uwzględnieniem modelu poinfekcyjnego IBS oraz przedstawia strategie odbudowy eubiozy, w tym szczególnie probiotykoterapię. Podkreślono, że skuteczność probiotyków jest szczepozależna i powinna opierać się na preparatach o potwierdzonych danych klinicznych. Wśród najlepiej przebadanych kompozycji wskazano wieloszczepową formułę Claudio De Simone, dla której w badaniach randomizowanych wykazano redukcję bólu i wzdęć oraz poprawę jakości życia u wybranych pacjentów.
Wartość diagnostyczna kolonoskopii zależy od właściwego oczyszczenia jelita do badania. Prawidłowe przygotowanie do kolonoskopii determinuje jej większą skuteczność i bezpieczeństwo oraz zmniejszenie kosztów badania. Właściwe przygotowanie nie ogranicza się do doboru odpowiedniego preparatu, ale obejmuje także sposób i czas jego podania. Aktualne wytyczne ESGE zalecają stosowanie roztworów glikolu polietylenowego (PEG) o dużej lub małej objętości, jak również środków niezawierających PEG, ale o potwierdzonej klinicznie skuteczności oczyszczenia jelita – wybór zależy od sytuacji klinicznej. W publikacji zawarto najnowsze badania dotyczące skuteczności oraz bezpieczeństwa stosowania 1-litrowego roztworu PEG z askorbinianem.