Nieswoiste zapalenia jelit (ang. inflammatory bowel disease – IBD) stanowią grupę idiopatycznych, przewlekłych chorób zapalnych przewodu pokarmowego o charakterystycznym obrazie klinicznym. Wśród IBD najbardziej istotne pod względem klinicznym i prognostycznym są choroba Leśniowskiego-Crohna (ang. Crohn’s disease – CD) i wrzodziejące zapalenie jelita grubego (ang. ulcerative colitis – UC). Dotychczas nie zostały w pełni poznane czynniki etiologiczne i procesy patogenetyczne nieswoistych zapaleń jelit. Aktualnie uważa się, że u osób chorujących występuje genetyczna predyspozycja do rozwoju choroby połączona z wystąpieniem zaburzeń immunoregulacji w zakresie błony śluzowej przewodu pokarmowego.
Dział: Wiedza praktyczna
Podstawowym celem leczenia pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego jest wprowadzenie w remisję, zarówno kliniczną, jak i endoskopową, laboratoryjną i mikroskopową. Wbrew pozorom jest to możliwe poprzez optymalizację leczenia konwencjonalnego oraz kontrolę podstawowych parametrów zapalnych, jak CRP czy kalprotektyna. Odpowiednio długi czas terapii, dawka leku, współpraca pomiędzy pacjentem a lekarzem znacząco wzmacniają szansę na długotrwałą remisję, opóźniają włączenie steroidów systemowych oraz leczenia biologicznego.
Eubioza, czyli optymalna co do składu i różnorodności mikrobiota jelitowa, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy organizmu, zaś dysbioza, czyli nieprawidłowy skład ilościowy i jakościowy mikrobioty jelitowej, jest coraz częściej wiązana z wieloma schorzeniami, takimi jak choroby zapalne jelit, otyłość, cukrzyca typu 2, a także zaburzenia neurologiczne i skórne. Zmiany w składzie mikrobioty mogą prowadzić do rozwoju minimalnego stanu zapalnego w błonie śluzowej jelita oraz osłabienia odporności. Koncepcja modyfikacji mikrobioty jest znana ludzkości od tysiącleci, a odkąd możliwa stała się synteza probiotycznych szczepów bakterii, pojawiło się wiele badań udowadniających jej skuteczność w wielu jednostkach chorobowych. Jednym z najstarszych i najlepiej przebadanych jest probiotyczny szczep Lactobacillus paracasei, który wykazuje pozytywny wpływ na mikrobiotę jelitową w wielu mechanizmach, wspomaga odbudowę prawidłowej mikrobioty, poprawiając funkcje bariery jelitowej oraz zmniejszając stan zapalny. Badania sugerują, że może on mieć także korzystny wpływ na układ odpornościowy, wspierając organizm w walce z infekcjami i zapobiegając przewlekłym chorobom zapalnym jelit. Efektem rosnącej siły dowodów na skuteczność probiotykoterapii w chorobach przebiegających z dysbiozą są najnowsze wytyczne Światowego Towarzystwa Gastroenterologii (ang. WGO) omawiające wskazania do stosowania probiotyków.
Prehabilitacja to kompleksowy proces przygotowujący pacjentów do operacji gastrochirurgicznych mający na celu optymalizację ich stanu zdrowia, zmniejszenie ryzyka powikłań oraz przyspieszenie rekonwalescencji. Prehabilitacja obejmuje cztery kluczowe elementy: trening fizyczny, wsparcie żywieniowe, pomoc psychologiczną oraz modyfikację czynników ryzyka. Regularna aktywność fizyczna poprawia wydolność krążeniowo-oddechową i siłę mięśniową, natomiast interwencje żywieniowe zapobiegają niedożywieniu i zwiększają rezerwy energetyczne pacjenta. Wsparcie psychologiczne redukuje stres i lęk, co przekłada się na lepszą tolerancję zabiegu. Dodatkowo eliminacja szkodliwych nawyków, takich jak palenie i nadmierne spożycie alkoholu, poprawia ogólną kondycję organizmu. Prehabilitacja wpisuje się w nowoczesne strategie opieki okołooperacyjnej, takie jak ERAS (Enhanced Recovery After Surgery), minimalizując stres chirurgiczny i maksymalizując efektywność powrotu do zdrowia. Wdrożenie prehabilitacji jako standardu postępowania może znacząco poprawić wyniki leczenia i skrócić czas hospitalizacji pacjentów poddawanych operacjom gastrochirurgicznym.
Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki (ang. exocrine pancreatic insufficiency – EPI) stanowi jedno z głównych powikłań przewlekłego zapalenia trzustki. Trzustka dysponuje dużą rezerwą czynnościową, dlatego objawy kliniczne EPI pojawiają się, gdy dojdzie do utraty powyżej 90% miąższu narządu. Do objawów EPI zaliczamy m.in. ból brzucha (z często towarzyszącym wzdęciem), stolce tłuszczowe, utratę masy ciała, a w zaawansowanym stadium – ciężkie niedożywienie białkowo-kaloryczne [6]. Wyróżnia się kilka testów służących do potwierdzenia EPI, jednak najczęściej wykonuje się oznaczenie elastazy-1 w kale. Terapia EPI obejmuje głównie substytucję enzymów trzustkowych, leczenie żywieniowe oraz objawowe (przede wszystkim przeciwbólowe). Zmniejszenie lub całkowite wycofanie się objawów klinicznych świadczy o skuteczności wdrożonej terapii. W niniejszej pracy przedstawiono charakterystykę etiopatogenetyczną i symptomatologiczną EPI. Omówiono także możliwości terapii EPI ze szczególnym uwzględnieniem suplementacji enzymów trzustkowych.
Biegunka poantybiotykowa (ang. antibiotic associated diarrhea – AAD) jest częstym powikłaniem antybiotykoterapii. Uważa się, wynika ona z dysbiozy jelita wywołanej antybiotykami, co może powodować nadmierny wzrost określonych patogenów, przede wszystkim Clostridioides difficile, i prowadzić do zmiany funkcji mikrobioty. Najdokładniej zbadaną interwencją zapobiegawczą w przypadku AAD jest podawanie probiotyków.
Zmiany w stylu życia, które dokonały się na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci, zaowocowały obecnie pandemią otyłości – choroby, która prowadząc do ponad 200 powikłań, nie tylko skraca życie, ale znacząco pogarsza jego jakość. Do powikłań związanych z nadmierną masą ciała należą również zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego: choroba refluksowa przełyku, dyspepsja czynnościowa, zespół jelita drażliwego i współtworzone przez nie zespoły nakładania. Kluczowe znaczenie w leczeniu objawów tych chorób odgrywają leki prokinetyczne – przede wszystkim itopryd, który jako jeden z nielicznych preparatów z tej grupy może być stosowany przewlekle. Itopryd znajduje również zastosowanie w neutralizowaniu działań niepożądanych ze stronu przewodu pokarmowego, które dotykają 30–50% pacjentów stosujących leki z grupy agonistów dla hormonów inkretynowych (takie jak liraglutyd, semaglutyd i tirzepatyd) stanowiące obecnie podstawę terapii choroby otyłościowej i jej powikłań.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) to przewlekła choroba zapalna o podłożu auto- immunologicznym, zaliczana do nieswoistych chorób zapalnych jelit (NChZJ). W 2020 ro- ku częstotliwość występowania WZJG w Polsce wynosiła 191,4 na 100 000 osób i była znacznie wyższa u mężczyzn [1]. W niniejszym artykule skupiono się na roli żywieniowej oraz probiotyko- terapii osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit oraz zespołem jelita nadwrażliwego.
Maślan sodu i nukleotydy dietetyczne w ostatnich latach przyciągnęły uwagę naukowców dzięki swoim potencjalnym korzyściom dla zdrowia jelit. W artykule przyjrzymy się mechanizmom ich działania oraz perspektywom terapeutycznym.
Mesalazyna jest podstawowym lekiem stosowanym w leczeniu nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD), szczególnie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG). Jej skuteczność wynika z miejscowego działania przeciwzapalnego w błonie śluzowej jelita, obejmującego hamowanie syntezy prostaglandyn i leukotrienów, modulację szlaku NF-κB oraz redukcję stresu oksydacyjnego. Nowoczesne technologie farmaceutyczne, takie jak powłoki zależne od pH i systemy wielomatrixowe, umożliwiają precyzyjne uwalnianie leku w miejscu docelowym, co zwiększa jego efektywność i ogranicza działania niepożądane. Dodatkowo mesalazyna wykazuje działanie jako agonista receptorów PPARγ, wspierając regenerację błony śluzowej jelita i modulując mikrobiom, co przyczynia się do stabilizacji stanu zapalnego. W terapii WZJG stanowi lek pierwszego wyboru zarówno w indukcji, jak i utrzymaniu remisji. Preparaty doodbytnicze, takie jak czopki i wlewki, są szczególnie skuteczne w dystalnej lokalizacji choroby, podczas gdy w rozległych zapaleniach zaleca się stosowanie wysokich dawek doustnych w połączeniu z terapią miejscową. Dzięki szerokiemu spektrum działania i korzystnemu profilowi bezpieczeństwa mesalazyna pozostaje kluczowym elementem farmakoterapii w łagodnych i umiarkowanych postaciach IBD, wspierając poprawę jakości życia pacjentów oraz zmniejszając ryzyko powikłań.
Objawowa niepowikłana choroba uchyłkowa (ONChU) jelita grubego stanowi częsty problem w praktyce klinicznej, zwłaszcza w krajach rozwiniętych. Pomimo znacznego postępu w diagnostyce i leczeniu, ONChU pozostaje istotnym wyzwaniem ze względu na złożoną etiopatogenezę, zróżnicowane objawy kliniczne oraz potencjalne ryzyko ciężkich powikłań. Charakteryzuje się uporczywym bólem brzucha w lewym dolnym kwadrancie, zmianą rytmu wypróżnień i stanem zapalnym o niskim nasileniu, ale bez cech zapalenia ogólnoustrojowego. Ze względu na nieodwracalność zmian anatomicznych choroba ma charakter przewlekły i wymaga systematycznego postępowania dietetycznego oraz farmakoterapii opartej na preparatach modyfikujących mikrobiotę (błonnik rozpuszczalny, celowany probiotyk, ryfaksymina). Odpowiednie leczenie powinno prowadzić do ustąpienia objawów, znacznie poprawić komfort życia pacjenta i zapobiec powikłaniom.
Eozynofilowe zapalenie przełyku (ang. eosinophilic esophagitis – EoE) to przewlekła choroba zapalna o podłożu immunologicznym, w której stwierdza się nacieki zapalne z granulocytów kwasochłonnych w ścianie przełyku, a częstość jej występowania u dzieci i dorosłych na całym świecie wzrasta. Leczenie uwzględnia inhibitory pompy protonowej, dietę eliminacyjną i miejscowe kortykosteroidy, a także w ostatnim czasie leki biologiczne. Celem tego przeglądu jest przedstawienie aktualnych kryteriów diagnostycznych i postępowania w przypadku EoE u dorosłych i dzieci.