Odczuwanie głodu i sytości jest kluczowym regulatorem zapewniającym homeostazę energetyczną organizmu. Aby regulować ilość spożywanego pokarmu, mózg musi zintegrować sygnały fizjologiczne i wskazówki hedonistyczne. Podwzgórze, a dokładniej jądro łukowate, odgrywa istotną rolę w modulowaniu odczuwania apetytu w odpowiedzi na aktualny stan energetyczny ustroju przez sygnały obwodowe i ścieżki neuronalne, które generowane są przez oś jelito–mózg. W procesie tym szczególną rolę odgrywają komórki enteroendokrynne, które produkują i uwalniają cząsteczki sygnalizacyjne, regulujące motorykę przewodu pokarmowego, jako odpowiedź na obecne w przewodzie pokarmowym składniki odżywcze oraz mikrobiotę i/lub wytwarzane przez nią metabolity. Co więcej, sama mikrobiota może przyczynić się do zmiany apetytu gospodarza, a tym samym do szybszego odczuwania głodu lub sytości. Na szczególną uwagę zasługuje probiotyk nowej generacji – Hafnia alvei, który należy do wyselekcjonowanej grupy bakterii zdolnych do produkcji kazeinolitycznej proteazy B (ang. caseinolytic peptidase B protein, ClpB), która działa jako mimetyk hormonu α-melanotropowy, kluczowego anoreksogennego peptydu zaangażowanego w regulację apetytu.
Dział: Wiedza praktyczna
W skład czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego (CZPP) wchodzi wiele dolegliwości. Ich odrębność i zróżnicowane współwystępowanie objawów kwalifikują je do oddzielnych chorób. Nie są one spowodowane żadnymi organicznymi lub metabolicznymi uszkodzeniami przewodu pokarmowego. Najczęstszą dolegliwością w tej grupie chorób jest czynnościowy (synonimy: autonomiczny, trzewny, skurczowy) ból brzucha, będący podstawowym objawem CZPP, w tym zespołu jelita nadwrażliwego (ZJN). Czynnościowy ból brzucha (ang. FACP; Functional Abdominal Cramping Pain) nie jest związany z przyczynami organicznymi (jest „czynnościowy”) i nie spełnia w 100% Kryteriów Rzymskich IV, odpowiadających danemu, ściśle zdefiniowanemu rozpoznaniu. Dodatkowo cechuje się przewlekłością objawów, ma dobre rokowanie, choć wpływa negatywnie na jakość życia.
W Polsce w 2020 r. rak jelita grubego pod względem zachorowalności stanowił trzeci najczęstszy nowotwór zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Czynniki środowiskowe i styl życia mogą warunkować rozwój choroby nowotworowej aż w 90–95%. Głównym celem profilaktyki pierwotnej raka jelita grubego jest zapobieganie rozwojowi choroby, ze szczególnym naciskiem na unikanie czynników ryzyka oraz wzmacnianie organizmu, natomiast profilaktyka wtórna obejmuje przede wszystkim przeprowadzanie badań przesiewowych w celu wykrycia choroby na możliwie wczesnym etapie. Optymalizacja procesu leczenia nowotworów jelita grubego opiera się na kompleksowym podejściu do pacjenta oraz wielodyscyplinarnej współpracy specjalistów.
Biegunki przewlekłe stanowią jedno z trudniejszych wyzwań w praktyce pediatry. Problemem staje się nie tylko obszerność diagnostyki różnicowej, dobór badań dodatkowych oraz zaplanowanie skutecznej terapii, ale również leczenie powikłań biegunki wiążące się z jej przewlekłością. Pacjent poza odwodnieniem, zaburzeniami elektrolitowymi, niedożywieniem wielokrotnie zmaga się z licznymi objawami związanymi z chorobą podstawową, a nie samą biegunką. Kluczowa jest nie tylko wczesna interwencja medyczna, ale również przemyślane postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne, które często determinuje przebieg kliniczny i rokowanie choroby. Zarówno profilaktyka, jak i rozwój medycyny stopniowo zwiększają szanse na coraz efektywniejszą terapię biegunek przewlekłych.
U części pacjentów po przebyciu ostrej infekcji żołądkowo-jelitowej dochodzi do wystąpienia przewlekłych zaburzeń w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego. W 2018 roku Grupa Robocza Fundacji Rzymskiej zdefiniowała kryteria pozwalające rozpoznać poinfekcyjny zespół jelita drażliwego (PI-IBS). Czynniki ryzyka wystąpienia PI-IBS to m.in. płeć żeńska, młodszy wiek, cięższy przebieg infekcji, ale także czynniki psychologiczne: duży poziom lęku, neurotyzm, ekstrawertyzm. Zaburzenie ma złożoną patogenezę, której istotą jest przewlekły proces zapalny o niewielkim nasileniu toczący się w błonie śluzowej jelit. Podnosi się również istotną rolę zaburzeń mikrobioty w inicjacji procesu zapalnego. Z uwagi na wieloczynnikową etiologię nie ma leczenia przyczynowego. Zaleca się modyfikację stylu życia, ograniczenie fermentujących wielocukrów i polioli w diecie, zwiększenie podaży błonnika rozpuszczalnego. Korzystne może być stosowanie probiotyków o udowodnionej w badaniach skuteczności, np. Bifidobacterium infantis 35624 czy Lactobacillus. Z powodu braku skutecznej terapii opartej na badaniach zaleca się postępowanie zgodne z opiniami ekspertów.
Czynnościowe zmiany (choroby) przewodu pokarmowego (CZPP) są jedną z najczęstszych grup dolegliwości chorobowych występujących zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Ich patomechanizm jest bardzo złożony. Obecnie przyjmuje się, że u jego podstawy znajdują się zaburzenia w funkcjonowaniu osi mózgowo-mikrobiotyczno-jelitowej. Dominującym objawem jest czynnościowy ból brzucha (synonimy: autonomiczny, trzewny). Do najczęstszych przyczyn czynnościowych bólów brzucha należą: kolka jelitowa, wzdęcia, zaparcie stolca, refluks żołądkowo-przełykowy, przerost bakteryjny, nietolerancje/alergie pokarmowe oraz zespół jelita nadwrażliwego (ZJN). W związku ze złożonym patomechanizmem i symptomatologią leczenie tego zespołu jest wielokierunkowe. Ciekawym, stosunkowo nowym preparatem wspomagającym usuwanie objawów CZPP jest koloidalny kwas krzemowy.
Nieswoiste zapalenia jelit (NChZJ), w tym wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) i choroba Leśniowskiego-Crohna (ChLC) są przewlekłymi chorobami o nieznanej etiologii. W patogenezie główną rolę odgrywają nieprawidłowe mechanizmy immunologiczne, powodujące uszkodzenie tkanki jelit. Stwierdza się też zaburzenia mikrobiomu, co sprzyja reakcjom zapalnym. Leczenie lekami immunomodulującymi bywa niewystarczające i obarczone objawami niepożądanymi. Alternatywne opcje jak probiotyki są tematem wielu badań. Mimo doniesień o korzystnym efekcie probiotykoterapii, liczne publikacje nie potwierdzają ich skuteczności. Małe grupy badanych, krótka obserwacja, brak wystandaryzowanej metodyki i różnice w składzie preparatów powodują, że porównanie wyników jest utrudnione. Meta-analizy oparte na nielicznych pracach randomizowanych nie pozwalają obecnie na rekomendowanie leczenia NChZJ probiotykami. Potrzebne są wysokiej jakości badania dla oceny roli tych preparatów w terapii WZJG i ChLC.
Do grupy nieswoistych zapaleń jelit należą dwie główne jednostki chorobowe: wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz choroba Leśniowskiego-Crohna. Ich dokładna etiologia nie jest poznana, choć sugeruje się, że występują u osób predysponowanych genetycznie i są odpowiedzią immunologiczną na niekorzystne czynniki środowiskowe. Ważną rolę w etiopatogenezie stanu zapalnego w nieswoistych chorobach zapalnych jelit odgrywają limfocyty, infiltrujące ścianę zmienionego chorobowo jelita. Dlatego coraz więcej badań jest poświęconych działaniu wedolizumabu, czyli humanizowanego przeciwciała monoklonalnego, które może wpływać na ograniczenie zdolności limfocytów do naciekania tkanek jelita.
Szacuje się, że około 1,5–1,8 mld osób na świecie ma niedokrwistość z niedoboru żelaza. Według danych WHO niedobór tego pierwiastka dotyczy 5% populacji, 20% kobiet miesiączkujących oraz 30–40% dzieci w krajach rozwiniętych. Gospodarkę żelazem najtrafniej oceniają trzy parametry: stężenie ferrytyny, TfR1 i CHr. Charakterystycznymi odchyleniami w morfologii krwi obwodowej stwierdzanymi w niedokrwistości z niedoboru żelaza są: spadek stężenia hemoglobiny i liczby erytrocytów w porównaniu do norm dla określonego wieku rozwojowego, obniżone MCV (średnia objętość krwinki czerwonej), MCH (średnia masa hemoglobiny), MCHC (średnie stężenia hemoglobiny w krwince), spadek liczby retikulocytów oraz płytek krwi. Wchłanianie żelaza (ok. 1–2 mg/dobę) odbywa się głównie w dwunastnicy i regulowane jest przez hepcydynę. Można poprawić wchłanianie żelaza przy jego niedostatkach, stosując odpowiednią dietę (mięso, jaja, wątroba, płatki zbożowe, suszone owoce, warzywa strączkowe, warzywa o zielonych liściach), prawidłowo komponując posiłki, stosując reduktory żelaza oraz, co wykazano stosunkowo niedawno, stosując szczep probiotyczny Lactiplantibacillus plantarum 299v (wcześniej znany jako Lactobacillus plantarum 299v).
Zespoły nakładania od zawsze stanowią wyzwanie w diagnostyce i leczeniu zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego, co jest związane z brakiem jednoznacznych objawów klinicznych i możliwością współwystępowania schorzeń. Podłoże patofizjologiczne nie jest do końca wyjaśnione, jednak ocenia się, że jedną z podstawowych przyczyn są zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, ale także osi mózgowo-jelitowej. Leczenie jest trudne, powinno być ukierunkowane na główne objawy, które mogą się zmieniać w trakcie choroby. Warto w leczeniu przyczynowym stosować leki prokinetyczne dedykowane zarówno górnemu, jak i dolnemu odcinkowi przewodu pokarmowego, wraz z innymi grupami leków, np. IPP (inhibitory pompy protonowej – proton pomp inhibitor).
Zrównoważona mikrobiota przewodu pokarmowego ma kluczowe znaczenie dla zdrowia. Zmiany składu i/lub aktywności mikrobioty (dysbioza) odgrywają rolę w etiopatogenezie wielu chorób. Zainteresowaniem cieszą się metody modyfikacji mikrobioty, w tym stosowanie „biotyków” – probiotyków, prebiotyków, synbiotyków, a ostatnio również postbiotyków. Wokół ich stosowania w ciągu ostatnich kilkunastu lat narosło sporo sprzecznych opinii. Jakie faktyczne korzyści daje przyjmowanie „biotyków”? Kiedy należy jest stosować? Jakie wybrać? Dlaczego? Każdy „biotyk” wymaga oddzielnej oceny. W artykule omówiono definicje poszczególnych „biotyków” oraz dane na temat ich skuteczności.
Nieodzownym elementem postępowania terapeutycznego w chorobach przewodu pokarmowego jest odpowiednie żywienie dopasowane do okresu choroby i jej postaci. Jak pokazują doniesienia, celowana probiotykoterapia może stanowić uzupełnienie standardowego leczenia i w sposób istotny wpływać na łagodzenie objawów związanych z chorobą. W przebiegu IBS oprócz odpowiedniego postępowania dietetycznego (racjonalizacja żywienia, np. według standardów NICE, możliwość wdrożenia protokołu low FODMAP) zastosowanie konkretnych szczepów probiotycznych wpływa na łagodzenie objawów choroby. U pacjentów z IBD obserwuje się zmieniony skład bakterii w obrębie jelit w porównaniu do osób zdrowych, dlatego strategie mające na celu oddziaływanie na mikrobiotę wydaje się uzasadnione. Na uwagę zasługuje również występowanie zaburzeń funkcjonalnych o typie IBS w przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit.